امنیت روانی پیشنیاز هرگونه فعالیت و زندگی اجتماعی و فردی است. حفظ روالمندیها در سطوح فردی، خانوادگی، گروهی و اجتماعی میتواند در طول بحرانها و جنگها نقش موثری در آرامش خاطر و تقویت امنیت روانی شهروندان ایفا نماید. تحقیقات در حوزههای روانشناسی، آموزش و سلامت روان نشان میدهد که روالها و ساختارهای پایدار زندگی روزمره میتوانند در هنگام بحران، همانند سازوکارهایی ثباتبخش عمل نمایند. روالهای روزمره را میتوان به اولیه و ثانویه تقسیمبندی کرد. روالهای اولیه شامل خواب، غذا، بهداشت و ورزش هستند که پایه و اساس زیستی را تشکیل میدهند. روالهای ثانویه شامل کار، اوقات فراغت و تعاملات اجتماعی است که پیشنیاز زندگی کریمانه و توأم با آرامش خاطر هستند.
روالها ساختار و قابلیتهایی آماده برای پیشبینی و برنامهریزی فراهم میکنند که بهویژه در مواقع عدمقطعیت و بلاتکلیفی اهمیت مییابند. حفظ روالها، به افراد کمک میکند تا با احساس عادیبودن و تداوم کنترل بر زندگی خودشان، بتوانند از ظرفیت پیشبینیپذیری آنها استفاده کرده و با کاهش بار شناختی و خستگی تصمیمگیریها، عوامل اضطرابآفرین ناشی از بحران و جنگ را تحمل نمایند.
روالهای گروهی و اجتماعی همچنین با فراهمکردن زمینه برای فعالیتها و ارتباطات اجتماعی به حفظ ثبات عاطفی کمک میکنند. این امر بهویژه برای شهروندانی که آسیبپذیری عاطفی دارند، اهمیت دارد. به این ترتیب، شهروندان میتوانند مولفههایی را که ناشی از بحران هستند در روالهای روزانه گنجانده و چالشهای برخاسته از بحران و جنگ را آسانتر تحمل نمایند. به همان ترتیب، روالهای اجتماعی با ایجاد فرصتهایی برای مشارکت جمعی و تعاملات خانوادگی و اجتماعی موجب تقویت انسجام اجتماعی شده و متعاقباً امنیت روانی را تقویت میکنند. روالهای جمعی همچنین در ترمیم تروماهای پسابحران نیز موثر هستند.
روالها، تعاملات و مشارکتهای عادتی و پایدار، از جمله شیوههای خودمراقبتی، وظایف شغلی یا تحصیلی، فعالیت بدنی و ارتباطات اجتماعی همچنین در مواجهه به عوامل اضطرابآفرین ناشی از بحران نیز موثر هستند. به این ترتیب نیاز به هوشیاری بیش از حد و برنامهریزیهای واکنشی روزانه که از پیامدهای بحران و جنگ است، کاهش یافته و این امکان برای افراد و اجتماعات فراهم میشود که برای مواجهه، مقابله و انطباق با عوامل اضطرابآفرین، سازوکارها و پاسخهایی مناسب تدارک ببینند.
روالها همچنین در تابآوری و پایداری ظرفیتهای عملکردی نیز کمککننده هستند. تحقیقات در مناطقی که درگیر بحرانها یا جنگهای دیرپا بودهاند، نشان میدهد که حفظ روالهای حرفهای، تحصیلی یا خدماتی به حفظ عملکردهای شناختی، عاطفی، شغلی و اجتماعی شهروندان کمک میکند.
علیرغم نقش اساسی عادتها و روالها در امنیت روانی و آرامش خاطر شهروندان، همین روالها نخستین چیزهایی هستند که با بروز بحران و جنگ مختل میشوند. با بروز جنگ، مردم متوجه خطرات و تهدیدهای بالقوهای میشوند که میتوانند روالهای عادی را مختل کرده و احساس عمیقی از ناامنی ایجاد نمایند. اگرچه جنگها عموماً با تصمیمهای سیاسی و توسط ارتشها رخ داده و روایت میشوند اما بخش مهمی از آنها در زندگی روزمره و اختلال در روالهای عادی و شیوههای رابطه و مواجهه انسان با جهان پیرامونش متجلی میشود. این امر اگرچه درباره همه جنگها صادق است، اما در جنگهای امروزین، و بهویژه در تجاوزهای دوگانه ایالات متحده و اسرائیل به ایران، بیش از هرجا تبلور یافت، چرا که عملیات جنگی نه در مرزها و میان نیروهای مسلح، بلکه در مناطق مسکونی و میان غیرنظامیان در جریان بود و روالهای زندگی روزانه آنها را دستخوش بازتعریف و تغییرات اساسی کرد که بسیاری از آنها هنوز ادامه دارد.
از این رو، حفاظت از روالها به مثابه یک مداخله کمهزینه اما بسیار موثر برای تقویت امنیت روانی عمل کرده و مکمل اقدامات نهادی و خدمات مرتبط با سلامت روان است. در این میان، برخی نهادها نظیر آموزش، پلیس، مراقبتهای سلامت و خدمات شهری به مثابه نقاط اتکاء برای روالهای فردی و اجتماعی عمل کرده و فعالیت ساختارمند و قابل پیشبینی آنها موجب تضمین آرامش خاطر و امنیت روانی شهروندان خواهد بود. صیانت از روالها در سطوح مختلف فردی و اجتماعی نیازمند هماهنگی در سطوح ملی، منطقهای و محلی است.
در سطح راهبردی، اولویتبندی روالها و صیانت از روالهای حیاتی، ایجاد سازوکارهای لازم برای تصمیمگیری بهنگام و تسریع در ایجاد روالهای جایگزین، ارزیابی مستمر و بهروزرسانی مخاطرات به همراه شبیهسازی شوکهای احتمالی و تمرینهای منظم در حوزههای مختلف امداد و نجات، تدارکاتی، انتظامی و ارتباطی میتواند مدیریت اختلال در روالها را بهبود بخشد.
در شرایط نامتعین فعلی که جنگ و آتشبس همزمان در جریان است، اجتناب از هرگونه تصمیم خلقالساعه و اختلال غیرضروری در روالهای روزمره، تعیین تکلیف و برنامهریزی نظاممند و باثبات برای دورکاریها، رفع اختلال از خدمات برق و اینترنت، تثبیت بهای خدمات در حوزههای غذا و سلامت و دارو، تعیین تکلیف واقعبینانه و اعلام روال باثبات برای نحوه فعالیت مدارس و دانشگاهها، تعیین تکلیف قیمت بنزین به همراه برنامهریزی و اعلام روال مشخص برای افزایش دورهای قیمت به جای اظهارنظرهای متناقض و تشویشزا، تعیین روال قانونی برای استفاده بانوان از موتورسیکلت از جمله مصادیقی هستند که مدیریت و مواجهه روالمند با آنها قطعاً در آرامش خاطر و ارتقای امنیت روانی ایرانیان موثر خواهد بود.
سعید صادقی جقه
